Badania niezbędne do ustalenia przyczyny kamicy nerkowej obejmują:

Dlaczego jest to tak ważne?

  • 1. Około 50% pacjentów (co drugi pacjent) z pierwszy raz wykrytą kamicą nerkową będzie miało kolejny nawrót choroby w ciągu 10 lat.
  • 2. Kamica nerkowa może prowadzić do stopniowego pogorszenia funkcji nerek, a zmiany te mogą być nieodwracalne.
  • 3. Dotychczas ustalono, że do kamicy nerkowej może prowadzić około 100 rozmaitych zaburzeń metabolicznych.
  • 4. Kamienie nerkowe są wysoce niejednorodne i zawierają różne składniki w różnych proporcjach. W kamieniach nerkowych wykryto około 100 różnych związków (tabela przedstawia przykładowe struktury kamieni nerkowych - najczęstsze postacie).
  • 5. Ustalenie przyczyny kamicy nerkowej pozwala zastosować odpowiednią dietę, w zależności od rodzaju kamicy nerkowej. Nawet sama dieta w skojarzeniu ze zwiększonym spożyciem płynów, pozwala zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby o 50%.
  • 6. Ustalenie przyczyny kamicy nerkowej pozwala zastosować odpowiednie leczenie zapobiegające nawrotom. Pozwala to zmniejszyć uciążliwe dolegliwości, powikłania związane z leczeniem oraz nie dopuścić do uszkodzenia nerek. Dostępne są rozmaite skuteczne leki, preparaty ziołowe, suplementy diety oraz wody mineralne na kamicę nerkową. Mogą one rozpuścić drobne złogi oraz zapobiec powstawaniu nowych w przyszłości - więc leczenie jest możliwe!

1. Badanie składu kamienia

Jest to podstawowe badanie, które wg zaleceń Europejskiego oraz Amerykańskiego Towarzystwa urologicznego powinno być wykonane u:

  • Wszystkich pacjentów, u których po raz pierwszy wykryto kamicę nerkową.
  • U pacjentów, u których doszło do nawrotu choroby po zastosowaniu leczenia zapobiegającego (wymaga to często zmiany leczenia).
  • U pacjentów, u których doszło do nawrotu choroby po wielu latach (może to być inny kamień).

Jakie kamienie można badać:

  • kamienie, które pacjent wydalił samoistnie („urodził”)
  • kamienie lub piasek, wydalone po zabiegu kruszenia kamieni (ESWL)
  • kamienie lub ich resztki, uzyskane po zabiegu usunięcia kamieni z dróg moczowych - pacjent ma prawo otrzymać usunięty kamień i oddać go do badania!
Jak przygotować kamień do badania?

1. Spektroskopia w podczerwieni (FTIR)

Spektroskopia polega na analizie promieniowania, które pochłania się przez cząsteczkę przy przepuszczeniu przez nią wiązki promienia elektromagnetycznego. Pochłonięte przez cząsteczkę promieniowanie jest rejestrowane w postaci widma absorpcyjnego. Spektroskopia w podczerwieni stała się cennym narzędziem badawczym w chemii, fizyce, biologii, diagnostyce laboratoryjnej, medycynie oraz przemyśle farmaceutycznym, gdyż analizując widma spektroskopowe, możemy zidentyfikować rodzaj i dokładną struktureę badanego związku. Zaletą tej techniki jest możliwość zbadania niewielkich ilości kamienia a nawet piasku. Spektroskopia w podczerwieni oraz dyfrakcja rentgenowska są złotym standardem badania kamieni nerkowych.

2. Dyfrakcja rentgenowska

Dyfrakcja rentgenowska jest techniką szeroko stosowaną w fizyce, krystalografii, mineralogii oraz do badań materiałowych. U podstaw tej metody leży fakt, że większość spotykanych w przyrodzie związków ma strukturę krystaliczną, czyli składa się z atomów ułożonych w regularny i ściśle uporządkowany sposób. Dotyczy to również kamieni nerkowych. Przy przechodzeniu przez badaną próbkę promienia rentgenowskiego, powstaje tzw. dyfraktogram - graficzny obraz odchylenia fali w formie pików. Każdy pik odpowiada określonemu związkowi (kryształowi). Dyfrakcja rentgenowska oraz spektroskopia w podczerwieni są złotym standardem badania kamieni nerkowch.

W Polsce dostępna jest jedynie zwykła chemiczna analiza kamieni nerkowych. Chociaż metoda ta jest najtańsza, ma jednak wiele wad. Nie pozwala ona na ustalenie niektórych składników kamieni (związki purynowe, lekowe i t.d.). Nie jest również możliwe określenie półilościowego (procentowego) składu kamieni mieszanych oraz dokładne rozróżnienie kamieni szczawianowo-wapniowych i fosforanowo-wapniowych. Ponadto, ryzyko błędu przy tej analizie może sięgać nawet 100%. Jest to na tyle niebezpieczne, że błędna analiza może prowadzić do wdrożenia nieodpowiedniego leczenia i nawet pogorszenia stanu pacjenta. Z kolei ponowne zbadanie tego samego kamienia inną metodą jest już niemożliwe.

Analiza chemiczna jest przestarzałą metodą, która w dzisiejszych czasach w ogóle nie powinna być stosowana. Dlaczego jest jednak nadal używana? Odpowiedź jest prosta: ze względu na niedostępność w Polsce innych, bardzo dokładnych metod, jak spektroskopia w podczerwieni lub dyfrakcja rentgenowska. Są one złotym standardem badania kamieni nerkowych na całym świecie. Czynnikami ograniczającymi są przede wszystkim wysokie koszty urządzeń oraz brak doświadczonego personelu. Analiza wymaga współpracy zespołu wielodyscyplinarnego, czyli składającego się z fizyka z ukierunkowaniem na mieneralogię, chemika, urologa, nefrologa, endokrynologa, a czasami nawet genetyka.

3. Badanie makroskopowe oraz mikroskopowe

Jest to pierwsze badanie, od którego zaczyna się analiza kamienia. Ocenia się wielkość, wagę, kolor oraz jednorodność złogu. Można ocenić czy kamień składa się jedynie z macierzy twardej (kryształów) czy jednak są obecne fragmenty macierzy organicznej (białka).

4. Chromatografia

Jest to metoda polegająca na rozdzieleniu mieszaniny związków chemicznych na poszczególne składniki. Najpierw przygotowuje się płynny roztwór z badanej próbki kamienia, który przepuszcza się przez cienką, stałą warstwę żelu (silica gel chromatography). Jak wiadomo, każdy związek ma określoną warstwę cząsteczkową, więc cząsteczki przenikają do żelu w różny sposób. Do tej metody wystarczy nawet znikoma ilość kamienia czy piasek. Metoda jest wykorzystywana przede wszystkim do określenia kamieni, które mogą składać się ze związków lekowych oraz do określenia związków organicznych.

5. Fluorescencja

Metoda polega na tym, że niektóre związki organiczne, po oddziaływaniu na nie światła określonej długości, „świecą” czyli emitują fale światła większą od fali pobudzającej. „Świecenie” to jest wykrywane i mierzone. Pozwala to na określenie małych stężeń związków niemożliwych do określenia innymi metodami.

6. Polaryzacyjna optyczna krystalografia

Metoda polega na analizie kamienia za pomocą mikroskopu polaryzacyjnego. Metodę stosuje się do oceny części krystalicznej kamienia - kształtu, ułożenia kryształów oraz właściwości fizyko-optycznych.

7. Spektroskopia UV-VIS

Spektroskopia UV-VIS czyli spektroskopia w świetle widzialnym oraz nadfiolecie jest metodą badania, służącą do analizy struktury związków organicznych. W przypadku kamieni nerkowych, służy do badania kamieni składających się z leków lub ich metabolitów. Najpierw próbkę kamienia rozpuszcza się w określonym rozpuszczalniku. W uzyskanym roztworze jest możliwe określenie bardzo małych stężeń, jak mikrogram/ml.

8. Fotomikrografia

Jest to badanie opcjonalne, polegające na zrobieniu i analizie dwóch zdjęć mikroskopowych kamienia.

9. Mikroskopia chemiczna

Testy mikrochemiczne odgrywają ważną rolę w analizie złogów, ale są jednak badaniami uzupełniającymi, ze względu na to, że testy chemiczne są specyficzne tylko do określonych związków lub grup chemicznych. Metodę tą używa się do badania części organicznej kamieni. Nie stosuje się tej metody w analizie kamieni składających się z leków lub ich metabolitów.

10. Zwykła analiza chemiczna

Nie stosujemy tej metody, ze względu na duże ryzyko błędów przy oznaczeniu.

Dlaczego u nas?

Wychodząc naprzeciw potrzebom Pacjentów powstał w Polsce Europejski Instytut Badań nad Kamicą Nerkową z Oddziałem w Polsce. Placówka powstała, aby nieść pomoc w zakresie szczegółowej diagnostyki kamicy nerkowej. Każdy kamień Pacjenta poddawany jest wyjątkowo szczegółowym badaniom, bo oprócz spektroskopii i dyfrakcji rentgenowskiej jest badany jeszcze dodatkowo 8 innymi, uzupełniającymi metodami, co pozwala na najdokładniejsze ustalenie składu kamienia i w zależności od tego - rodzaju i przyczyny kamicy.

2. Badanie moczu

1. Ogólne badanie moczu

W ogólnym badaniu moczu (najczęściej wykonuje się test paskowy) ocenia się następujące parametry, mające znaczenie w diagnostyce kamicy nerkowej:

  • Odczyn (pH)

    Ocena odczynu moczu ma bardzo duże znaczenie. Dla przykładu, w moczu kwaśnym (często u pacjentów z cukrzycą) tworzą się kamienie moczanowe, z kolei u pacjentów z zakażeniami układu moczowego i zasadowym moczem powstają struwity - kamienie zakaźne.

  • Ciężar właściwy

    Na podstawie oceny ciężaru właściwego moczu można względnie ocenić funkcję nerek. Obniżony ciężar moczu może świadczyć o zaburzonej zdolności nerek do zagęszczenia moczu, czyli ich niewydolności. Z kolei podwyższony ciężar może występować u pacjentów z cukrzycą.

  • Obecność krwinek czerwonych (krwinkomocz)

    Krwinkomocz występuje u około 50% pacjentów z kamicą nerkową i związany z uszkodzeniem przez kamyczek błony śluzowej dróg moczowych.

  • Obecność krwinek białych (leukocyturia) oraz obecność bakterii (bakteriuria)

    Obecność krwinek białych oraz bakterii świadczy o infekcji dróg moczowych.

  • Obecność białka (proteinuria)

    Proteinuria u chorych na kamicę może świadczyć o uszkodzeniu nerek w wyniku cukrzycy, a nawet o rzadkiej chorobie genetycznej (choroba Denta), powodującej kamicę nerkową.

  • Badanie osadu moczu

    Ocena osadu moczu pozwala na stwierdzenie - w niektórych przypadkach - kryształków (szczawianu wapnia, kwasu moczowego i t.d.), z których tworzą się kamienie.

Jak prawidłowo pobrać mocz na ogólne badanie?

2. Posiew moczu

Posiew moczu wykonuje się u pacjentów, u których stwierdza się krwinki białe i bakterię w ogólnym badaniu moczu oraz u pacjentów z kamicą zakaźną. Zakażenie układu moczowego u pacjentów z kamicą nerkową wymaga leczenia, a często nawet włączenia długotrwałego (minimum 6 miesięcy) leczenia zapobiegającego.

Jak prawidłowo pobrać mocz na posiew?

3. Badanie 24-godzinnej (dobowej) zbiórki moczu

Analiza dobowej zbiórki moczu jest podstawowym badaniem oceny metabolicznej kamicy nerkowej i w połączeniu z badaniem kamienia stanowi obecnie złoty standard. Badanie to pozwala na ustalenie zaburzeń biochemicznych, które mogą prowadzić do kamicy nerkowej, jak na przykład hiperkalciurii (podwyższonego poziomu wapnia w moczu), hiperurykozurii (podwyższonego poziomu kwasu moczowego w moczu), hipocytrynianurii (zmniejszenia poziomu cytrynianu w moczu - czyli związku, który hamuje powstawanie kamieni) lub hiperoxalurii (podwyższonego poziomu szczawianów). Kompleksową analizę dobowej zbiórki moczu wykonuje się w nielicznych laboratoriach w Polsce, więc jako pierwsi oferujemy możliwość zbadania próbki na odległość czyli poprzez jej wysyłkę do nas. Wykonujemy szczegółową analizę ewentualnych nieprawidłowości z ukierunkowaniem na profilaktykę i leczenie.

W 24-godzinnej (dobowej) zbiórce moczu określamy:

  • Dobowa objętość moczu

    Mała, <2L/dobę, objętość moczu sprzyja powstawaniu kamicy nerkowej, szczególnie moczanowej. Może być spowodowana zarówno małą ilością przyjmowanych płynów, jak i rozmaitych stanów chorobowych (przewlekłe biegunki, nadmierna utrata płynów u pacjentów z ileostomia i t.d).

  • Odczyn (pH) moczu

    Niskie pH moczu (<5.8) czyli mocz kwaśny prowadzi do kamicy moczanowej, najczęściej u pacjentów chorujących na cukrzycę. Z kolei podwyższone pH moczu (>6.2) - do kamicy fosforanowo-wapniowej. Jeszcze wyższe pH (>8), czyli mocz zasadowy, występuje u pacjentów z zakażeniem układu moczowego i prowadzi do kamicy struwitowej.

  • Ciężar właściwy

    Na podstawie oceny ciężaru właściwego moczu można względnie ocenić funkcję nerek. Obniżony ciężar moczu może świadczyć o zaburzonej zdolności nerek do zagęszczenia moczu, czyli ich niewydolności. Z kolei podwyższony ciężar może występować u pacjentów z cukrzycą.

  • Kreatynina

    Kreatynina jest produktem przemiany metabolicznej, wydalanej przez nerki do moczu. Zmiany stężenia w moczu mogą wynikać z diety białkowej (nadmierne spożycie mięsa), rozmaitych stanów chorobowych, prowadzących do niewydolności nerek, zakażenia układu moczowego oraz zaburzeń w odpływie moczu (kamień w moczowodzie, wodonercze, zwężenie moczowodu).

  • Mocznik

    Poziom mocznika odzwierciedla ilość spożywanego białka. Jak wiadomo, dieta bogato-białkowa prowadzi do ogólno-ustrojowej kwasicy i co z tym się wiąże, do hiperkalciurii (zwiększonego wydalania wapnia) oraz hipocytrynianurii (zmniejszonego poziomu cytrynianu - związku hamującego powstawanie kamieni). Z kolei hiperkalciuria i hipocytrynianuria są najczęstszymi czynnikami powstawania kamicy wapniowej.

  • Wapń

    Hiperkalciuria, czyli podwyższony poziom wapnia w moczu, jest jednym z najważniejszych czynników powstania kamicy wapniowej (szczawianowo-wapniowej, fosforanowo-wapniowej). Do hiperkalciurii może dochodzić w wyniku nadmiernego wchłaniania wapnia z przewodu pokarmowego (choroba genetyczna, niedobór wapnia w diecie), zmniejszonego zwrotnego wchłaniania w nerkach (najczęściej nieznane zmiany genetyczne) oraz zwiększonej mobilizacji wapnia z kości (nadczynność przytarczyc, kwasica, nowotwory itd).

  • Sód

    Nadmierne spożycie soli i co z tym się wiąże, zwiększone wydalanie sodu z moczem, jest rozpowszechnione w krajach europejskich. Pomimo zwiększenia ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, prowadzi to do zwiększonego wydalania wapnia z moczem i zwiększonego ryzyka kamicy nerkowej.

  • Chlorek

    Podwyższony poziom chlorków w moczu u pacjentów z kamicą może świadczyć o nadmiernym spożyciu soli w diecie. Z kolei obniżony poziom występuje u pacjentów z przewlekłą utratą płynów (biegunki, wymioty, leki przeczyszczające) oraz u pacjentów z zespołem Cushinga (podwyższony poziom kortyzolu we krwi, spowodowany najczęściej stosowaniem glikokortykosterydów).

  • Potas

    U pacjentów z kamicą nerkową podwyższony poziom potasu w moczu może świadczyć o nerkowej kwasicy cewkowej (dRTA). Najczęściej tworzą się wtedy kamienie fosforanowo-wapniowe. Z kolei obniżony poziom potasu występuje u pacjentów z niewydolnością nerek, przewlekłymi biegunkami oraz przy nadużywaniu leków przeczyszczających.

  • Magnez

    Magnez jest naturalnym związkiem, który hamuje powstawanie kamieni nerkowych, szczególnie szczawianowo-wapniowych, przez łączenie się ze szczawianami, tworząc rozpuszczalne związki. Więc niedobór magnezu w diecie i z tego powodu obniżony jego poziom w moczu, sprzyja powstawaniu kamicy.

  • Szczawiany

    Hiperoxaluria, czyli zwiększone wydalanie szczawianów w moczu, może prowadzić do kamicy szczawianowo-wapniowej. Najczęściej powstaje jednowodny szczawian wapnia, czyli tzw. wewelit. Hiperoxaluria może być wskaźnikiem zwiększonego spożycia szczawianów w diecie (szpinak, czekolada, orzechy, truskawki, duże ilości witaminy C i t.d), zwiększonego wchłaniania szczawianów z jelit (przewlekłe biegunki, operacje na jelitach, stany zapalne jelit - na przykład choroba Chrona) lub nawet wskaźnikiem rzadkiej choroby genetycznej (hiperoxaluria pierwotna).

  • Kwas moczowy

    Hiperurykozuria, czyli podwyższony poziom kwasu moczowego w moczu, jest przede wszystkim czynnikiem powstania kamicy szczawianowo-wapniowej. W tym przypadku kamień zaczyna się tworzyć z kwasu moczowego, a później dołącza się szczawian wapnia. Hiperurykozuria najczęściej spowodowana jest spożyciem białek zwierzęcych, ale również może do niej prowadzić dna moczanowa, białaczki, chłoniaki oraz szpiczak.

  • Cytrynian

    Cytrynian jest najsilniejszym naturalnie występującym w organizmie związkiem hamującym powstawanie kamieni nerkowych (zarówno szczawianowo-wapniowych, jak i fosforanowo-wapniowych). Cytrynian łączy się z wapniem, tworząc rozpuszczalny związek. Oprócz tego, cytrynian hamuje łączenie się pomiędzy sobą już powstałych kryształków. Zmniejszony poziom cytynianu w moczu - hipocytrynianuria, predysponuje do powstania kamicy nerkowej. Poziom cytrynianu w moczu zależy od równowagi kwasowo-zasadowej organizmu, więc nadmierne spożycie białek zwierzęcych (mięsa), nadmierne biegunki, niektóre leki, a nawet choroby genetyczne prowadzą do zmniejszonego stężenia cytrynianu w moczu i przez to do kamicy nerkowej.

  • Fosforany

    Zwiększone wydalanie fosforanów z moczem może prowadzić do kamicy fosforanowo-wapniowej. Zwiększone spożycie białek zwierzęcych (kwasica), pierwotna nadczynność przytarczyc, niektóre leki oraz ciąża mogą zwiększać stężenie fosforanów w moczu i przez to ryzyko kamicy nerkowej.

  • Cystyna (test jakościowy)

    Test ten pozwala na wykrycie bardzo rzadkiej wady dziedzicznej zwrotnego wchłaniania cystyny oraz innych aminokwasów w nerkach. Zwiększone stężenie cystyny w moczu prowadzi do obustronnej kamicy nerkowej.

Instrukcja przed dobową zbiórką moczu

3. Badanie krwi

W badaniu krwi oznacza się:

  • Profil nerkowy (sód, potas, chlorek, mocznik, kreatynina, filtracja kłebuszkowa)

    Profil nerkowy pozwala ocenić na ile prawidłowo pracują nerki. U pacjentów z kamicą, funkcję nerek mogą pogarszać same kamienie (szczególnie kamienie zakaźne - struwitowe), powikłania kamicy (na przykład wodonercze, spowodowane zablokowaniem moczowodu przez złóg) oraz przebyte zabiegi z powodu kamicy.

  • Wapń

    Podwyższony poziom wapnia może wynikać na przykład z nadczynności przytarczyc, kwasicy lub sarkoidozy.

  • Fosforany

    Obniżony poziom fosforanów może świadczyć o nadczynności przytarczyc.

  • Kwas moczowy

    Podwyższony poziom kwasu moczowego może świadczyć o dnie moczanowej, zespole metabolicznym czy nawet nowotworze.

  • Cukier

    Oznaczenie poziomu cukru pozwala przede wszystkim rozpoznać wczesną cukrzycę. Cukrzyca jest bowiem czynnikiem ryzyka rozwoju kamicy moczanowej.

W niektórych przypadkach niezbędnym może okazać się wykonanie uzupełniających badań, jak na przykład parathormonu (hormon przytarczyc), gazometrii krwi (określenie równowagi kwasowo-zasadowej organizmu, szczególnie wodorowęglanu oraz niedoboru zasad), witaminy D3 lub alkalicznej fosfatazy. O tym Pacjent zostanie poinformowany po wykonaniu podstawowej analizy.