Kompendium wiedzy na temat nerek i układu moczowego.

Nerki a układ moczowy

Do układu moczowego zalicza się:

  • Nerkę
  • Moczowód
  • Pęcherz moczowy
  • Cewkę moczową

Nerki

Nerka - budowa

Nerki leżą po obu stronach kręgosłupa w okolicy lędźwiowej. Przypominają kształtem fasolę i mają około 10-12 cm długości. Od przodu są przykryte jelitem grubym. Do prawej nerki przylega również dwunastnica oraz wątroba, z kolei do lewej – trzustka, śledziona oraz żołądek. Nerka jest otoczona łączno-tkankową torebką oraz warstwą tkanki tłuszczowej, które spełniają przede wszystkim rolę ochronną. Wklęsłą, przyśrodkową część nerki określa się wrotami nerki. W tym miejscu wchodzą do nerki naczynia krwionośne oraz limfatyczne. W tym miejscu znajduje się również miedniczka nerkowa (początkowy odcinek dróg moczowych), która przechodzi w moczowód. W nerce wyróżnia się korę oraz rdzeń. Korę stanowią miliony małych kłębuszków, które można porównać do małych sitek, filtrujących krew, czyli zatrzymujących komórki krwi (krwinki czerwone, białe, płytki itd.), białka i przepuszczających tylko część płynną. Przefiltrowana przez kłębuszki nerkowe krew stanowi tzw. mocz pierwotny. Z kolei rdzeń składa się z 10-15 piramid, zawierających sieć rozmaitych drobnych kanalików. Mocz pierwotny przemieszcza się po kanalikach, w których dochodzi do zwrotnego wchłaniania się z powrotem do organizmu niezbędnych związków (elektrolitów, aminokwasów, glukozy i t.d) oraz wody. Tak powstaje mocz wtórny (końcowy). Osoby dorosłe produkują około 1500-2000 ml moczu na dobę.

Nefron - budowa

Każda z piramid zakończona jest tzw. brodawką nerkową. Z brodawek nerkowych mocz przedostaje się do początkowego odcinka dróg moczowych, czyli kielichów nerkowych. Wyodrębnia się górny, środkowy oraz dolny kielich. Z kolei kielichy przechodzą w miedniczkę nerkową. Miejsce połączenia miedniczki z moczowodem nazywa się połączeniem miedniczkowo-moczowodowym.

Główną funkcją nerek jest oczywiście produkcja moczu, z którym wydala się niepotrzebne związki, między innymi mocznik, nadmiar soli, produkty przemiany materii, a nawet resztki leków. Nerki produkują również różne hormony i substancje biologicznie czynne. Na przykład, aldosteron to hormon zatrzymujący wodę i sód w organizmie, więc nerki regulują gospodarkę wodono-elektrolitową. Renina jest hormonem mającym wpływ na ciśnienie krwi. Z kolei erytropoetyna jest związkiem, który stymuluje tworzenie się krwinek czerwonych krwi. Nerki wytwarzają również aktywną postać witaminy D3, która zwiększa wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym, tym samym regulując gospodarkę wapniową. Wapń, jak wiadomo, jest podstawowym elementem układu kostnego.

Moczowód

Moczowód jest cienkościenną rurką, która u góry połączona jest z miedniczką nerkową, a na dole z pęcherzem moczowym. Moczowód ma około 25-30 cm długości, a jego średnica jest zaledwie 3-5 mm. Ściana moczowodu składa się z trzech warstw i patrząc od środka są to: warstwa nabłonkowa, mięśniowa oraz łącznotkankowa. Komórki warstwy mięśniowej kurczą się  w określonych odstępach czasu. Przez to powstaje fala perystaltyczna, przemieszczająca mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego. Moczowód jest czynnym narządem odgrywającym główną role w transporcie moczu z nerki. Końcowy odcinek moczowodu biegnie w ścianie pęcherza moczowego i przy nagromadzeniu moczu w pęcherzu zostaje uciśnięty, co zapobiega wstecznemu cofaniu się moczu do góry.

Moczowód - budowa

Pęcherz moczowy

Pęcherz moczowy znajduje się w przedniej części miednicy małej za kością łonową. Kształtem przypomina balon i służy jako tymczasowy zbiornik na mocz. Wielkość pęcherza zależy od ilości moczu, która się w nim znajduje. U zdrowych osób z reguły zawiera 250-400 ml moczu. Wtedy pojawia się pierwsza potrzeba oddania moczu. W przypadku utrudnienia w odpływie moczu z pęcherza, na przykład przy ucisku gruczołu krokowego na cewkę moczową (łagodny przerost gruczołu krokowego), zwężeniach lub urazach cewki moczowej, pęcherz moczowy rozciąga się i może zawierać dużo większe ilości moczu, nawet kilka litrów. Może prowadzić to do zakażenia układu moczowego oraz do wstecznego cofania się moczu do nerek (reflux lub odpływ pęcherzowo-moczowodowy) z ich uszkodzeniem.

Pęcherz moczowy - budowa

W okolicy dna pęcherza moczowego, po obu stronach znajdują się ujścia moczowodów, z których spływa mocz do pęcherza. Pęcherz stopniowo zawęża się, jest to tak zwana szyja pęcherza moczowego, która zawiera ujście zewnętrzne cewki moczowej. Oba ujścia moczowodów z ujściem wewnętrznym cewki moczowej, stanowią trójkąt pęcherza moczowego.

Ściana pęcherza moczowego (jak i moczowodu), składa się z trzech warstw: błona śluzowa wyścielająca wewnętrzną powierzchnie, błona mięśniowa (wypieracz) oraz błona łączno-tkankowa. Błona mięśniowa jest najgrubszą i najsilniejszą warstwą. Gdy w pęcherzu zbiera się 250-400 ml moczu, wypieracz kurczy się i mocz wydala się do cewki moczowej.

Cewka moczowa

Cewka moczowa jest ostatnią częścią dróg moczowych. U mężczyzn ma długość około 20 cm i zaczyna się od szyi pęcherza moczowego. Następnie przebiega przez gruczoł krokowy oraz prącie i kończy się w okolicy żołędzi ujściem zewnętrznym. Z kolei u kobiet  ma długość jedynie 4-5 cm. Zaczyna się od szyi pęcherza moczowego, biegnie w przedniej ścianie pochwy i kończy się ujściem zewnętrznym, które znajduje się pomiędzy łechtaczką oraz wejściem do pochwy.

Tuż za gruczołem krokowym u mężczyzn znajduje się zwieracz zewnętrzny – gruba warstwa włókien mięśniowych. Zwieracz jest bardzo ważną strukturą, odpowiedzialną za trzymanie moczu. Z kolei u kobiet zwieracz leży w części środkowej cewki moczowej. Podczas oddawania moczu, zwieracz jest rozluźniony i mocz swobodnie przepływa przez cewkę moczową. Z kolei przy nagromadzaniu moczu, w pęcherzu zwieracz jest skurczony (zamknięty), co zapobiega mimowolnemu wycieku moczu z pęcherza.

Cewka moczowa - budowa Cewka u mężczyzny - budowa

Bibliografia

1. Mahmud M, Zaidi Z. Percutaneous nephrolithotomy in children before school age: Experience of Pakistani centre. BJU Int. 2004
2. Dąbrowski A. Objawy chorób układu pokarmowego. W: Dąbrowski A. (red.) Wielka Interna – Gastroenterologia. Część I. Medical Tribune Polska 2010
3. Goldfarb DS. Increasing prevalence of kidney stones in the United States. Kidney Int. 2003
4. Gajengi A, Wagaskar V, Tanwar H, Mhaske S, Patwardhan S. Metabolic Evaluation in Paediatric Urolithiasis: A 4-Year Open Prospective Study. Journal of Clinical and Diagnostic Research. 2016
5. Choroby wewnętrzne: kompendium medycyny praktycznej. Szczeklik A, Gajewski P (red.). Medycyna Praktyczna, Kraków 2009

Zobacz także:

Nerki a układ moczowy

Czytaj artykuł

Zobacz także:

Choroby w których może występować kamica nerkowa

Czytaj artykuł